Rechtsfilosofie: Rechtvaardigheid volgens John Rawls

Vak gegeven door  Prof.dr. Thomas Mertens KUN

LITERATUUR:
J. Rawls, Justice as Fairness. A Restatement. Harvard UP 2001.
Ter voorbereiding kan men bij de volgende teksten van de docent te rade gaan:
Th. Mertens, Van 'Zum ewigen Frieden' tot 'The Law of Peoples'. Kant, Habermas en Rawls over internationale verhoudingen, in: Themanummer: John Rawls en The Law of Peoples, Nederlands Tijdschrift voor Rechtsfilosofie en Rechtstheorie 30 (2001), 117-132.
Th. Mertens, Mensenrechten en internationale rechtvaardigheid bij Rawls, in: G. Verschraegen, R. Tinnevelt (red.), John Rawls, Wijsgerige Monografieën, Pelckmans Kok 2002.

OMSCHRIJVING:
Het leidt geen enkele twijfel dat Rawls' magnum opus, A Theory of Justice (1971), een van de belangrijkste boeken, zo niet hét belangrijkste boek is uit de rechtsfilosofie van de tweede helft van de twintigste eeuw. Ofschoon het hier niet bepaald om een eenvoudig boek gaat, is het in vele talen vertaald, zijn er alleen al in het Engels zo'n 250.000 exemplaren van verkocht en wordt het bestudeerd in brede lagen van 'academia', door juristen en filosofen, door politicologen en economen, en ook door degenen die zich toeleggen op het vraagstuk van internationale rechtvaardigheid.
Rawls vertrekt vanuit de constatering -vandaag de dag bijzonder actueel- dat een moderne samenleving gekenmerkt wordt door een pluralisme van levensbeschouwingen. Dat pluralisme maakt het moeilijk om een visie op rechtvaardigheid te ontwikkelen die voor die verschillende levensbeschouwingen aanvaardbaar is en die de stabiliteit van de samenleving kan garanderen. Met zijn theorie van de rechtvaardigheid probeert Rawls een antwoord te geven op deze moeilijkheid. Daartoe hernieuwt hij de 17de en 18de eeuwse leer van het maatschappelijk verdrag en introduceert hij een aantal begrippen die inmiddels gemeengoed zijn geworden: sluier van onwetendheid, de basisstructuur van de samenleving als object van de rechtvaardigheid, reflectief evenwicht, basisgoederen, difference-beginsel.
Zonder overdrijving kan men stellen dat de filosofische wereld, eerst in het Angelsaksische taalgebied, daarna ook op het continent, grondig is veranderd door het verschijnen van A Theory of Justice en dat geen enkele hedendaagse discussie over rechtvaardigheid goed begrepen kan worden zonder die theorie. Nu is A Theory bepaald geen gemakkelijk te doorgronden boek en bezigt Rawls een geheel eigen jargon dat elke lezer zich slechts door middel van een zekere mate van geduld eigen kan maken. Vandaar dat met veel tevredenheid op het recente verschijnen van Justice as Fairness. A restatement (gebaseerd op (telkens herziene) college-aantekeningen, met behulp waarvan Rawls gedurende vele jaren te Harvard over zijn visies op rechtvaardigheid heeft gedoceerd) is gereageerd. Deze tekst heeft een tweeledige bedoeling: een synoptische samenvatting van het denken van Rawls vanaf het verschijnen van A Theory tot op de dag van vandaag; het bereiken van een breder publiek dan op grond van de complexe A Theory mogelijk is. 

Globalisering en politieke filosofie

Vak gegeven door Dr. Evert van der Zweerde KUN

LITERATUUR: nader te bepalen, waarschijnlijk een selectie uit teksten van Noreena Hertz, Michael Hardt / Antonio Negri, Zygmunt Bauman, Ulrich Beck

OMSCHRIJVING:
De wereld bevindt zich sinds de 80er jaren van de vorige eeuw in een proces van economische, politieke, culturele en sociale "eenwording" dat wel aangeduid wordt als de "tweede globaliseringsgolf" (de eerste vond plaats rond het begin van de 20e eeuw). "Globalisering" (of: "mondialisering") is een samenvattende term voor een complex geheel van in elkaar grijpende processen die zeker niet allemaal "positief" zijn, het is ook een "toverwoord" in maatschappelijke en politieke discussies dat daar een ideologische functie vervult. Er zijn "globalisten" en "anti-globalisten", er is een "globale" war on terrorism, er zijn "global actors", er is een "global village".Voor de politieke filosofie, die zich traditioneel richtte op hetzij de (nationale) staat, hetzij "onderliggende" processen als klassenstrijd of culturele ontwikkeling, is met "globalisering" een aantal vragen (opnieuw) aan de orde gesteld. Onder "politieke filosofie" wordt daarbij verstaan: i. reflectie op "het politieke" als een fundamenteel en universeel aspect van menselijke existentie, ii. nadenken over "de politiek" als de veelheid van vormen om met dat fundamentele aspect om te gaan, iii. articulatie van "het politieke" in de (politieke) filosofie.
Welke zijn die vragen? Allereerst: wat verstaan we onder globalisering en hoe kan het in verband worden gebracht met "het politieke"? Vervolgens: wat zijn de consequenties van globalisering voor "de politiek" - vragen rond depolitisering, soevereiniteit, staatsvorming, nation building, nieuwe vormen van politieke strijd maar ook van solidariteit ("anti-globalisme" als politieke beweging, transnationale civil society). Tenslotte: wat is het effect op de politieke filosofie zelf - is het mogelijk om over het politieke en de politiek te denken op een niveau dat zelf "globaal" is en dat loskomt van onze eigen historische en geografische lokaliteit?
Deze drie vragen organiseren het college, dat gebaseerd zal zijn op recente literatuur op dit gebied (o.a. Noreena Hertz, The Silent Takover, Zygmunt Bauman, In Search of Politics, Globalization, Michael Hardt & Antonion Negri, Empire, Susan Strange, The Retreat of the State, George Soros, Open Society, Martin van Creveld, The Rise and Decline of the State, Ulrich Beck, Was ist Globalisierung?, Politik der Globalisierung, Perspektiven der Weltgesellschaft, Saskia Sassen, Globalization and its Discontents) en een aantal (kortere) teksten gelezen zullen worden.